« الانسان الكامل » كه شايد براى نخستين بار در نوشته‌هاى ابن العربى ديده مىشود . « 1 » عنوان كتاب مشهورى است به نام الانسان الكامل فى معرفة الاواخر و الاوايل كه عبد الكريم جبلى ( يا گيلانى ) نوشته است ، اين كتاب به زبان تازى است . امّا كتابى نيز به همين عنوان الانسان الكامل به زبان فارسى در دست است از شيخ عزيز الدّين بن عبد العزيز بن محمّد نسفى خوارزمى ( فت ، سدهء هفتم ه . ق . ) كه يكى از زيباترين متون عرفانى زبان فارسى است . و چنان كه ملاحظه مىشود احتمالا حدود يكصد و پنجاه سال قبل از الانسان الكامل الجيلى و شايد اندكى پس از فصوص الحكم ابن عربى تأليف شده است . 4 . انسان كامل و وحدت وجود - اين مؤلّفان نظريهء خود را در باب انسان كامل بر پايهء نوعى توحيد يا وحدت ( - همه‌خدايى « 2 » ) مىنهند كه حقّ و خلق را جنبه‌هاى مكمل وجود مطلق بشمار مىآورد « 3 » . يك مذهب مشابه ، ولى نه يكسان با آن ، از پيش توسّط حسين منصور حلّاج ( قتل ، 309 ه . ق . ) ابراز شده بود ، و آن نظريّهء حلول بود و ظاهرا مأخذ آن روايتى يهودى است كه برحسب آن « خداوند انسان را بر صورت خويش آفريده است » « 4 » ؛ روايتى كه بعدها صوفيان آن را به حضرت رسول

--> ( 1 ) . تعبير « الانسان الكامل » دست‌كم شش بار در فصوص آمده است . از جمله در اين عبارت كه مىگويد « و من اعجب الامور كون الانسان اعلى الموجودات ، اعنى الانسان الكامل ، و ما نسب اليه العلوّ الّا بالتّبعيّة ، امّا الى المكان و امّا الى المكانة و هى المنزلة » ( صفحهء 75 ، فصّ چهارم ، و نيز نگاه كنيد به صفحات 51 ، 54 ، 55 ، 12 و 199 ، چاپ ابو العلاء عفيفى ، بيروت ، 1946 - 1365 ه . ق . ) . ( 2 ) . . Pantheism . ( 3 ) . « نحن بمالو هيّتنا جعلناه الها ، فلا يعرب حتّى نعرف » ( فصوص ، 147 ، عفيفى ) - ما بندگان به بنده بودن خود او را خدا كرديم . و اين بيان ديگرى است از حديث قدسى معروف كه : « كنت كنزا مخفيّا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لكى اعرف » . ( 4 ) . « انّ اللّه خلق الانسان على صورته » ( احمد ، مسند ، 2 / 244 ، 251 ، 234 ) . و در صحيح بخارى ( 4 / 56 ) به صورت « خلق آدم على صورته » آمده است . و مولوى در بيان اين معنى گويد ( مثنوى ، 4 / 355 ) : خلقِ ما بَر صورتِ خود كرد حقّ * وصفِ ما از وصفِ او گيرد سَبَق دكتر ابو العلاء عفيفى در « حواشى » فصوص ( 2 / 329 ، بيروت ) مىگويد : « يعتبره الصوفيّة حديثا ، -